{"id":2190,"date":"2022-08-31T18:00:00","date_gmt":"2022-08-31T15:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/yillik.kizilayakademi.org.tr\/?p=2190"},"modified":"2024-05-15T15:43:34","modified_gmt":"2024-05-15T12:43:34","slug":"2021de-orman-yanginlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kizilayakademi.org.tr\/yillik\/2021de-orman-yanginlari\/","title":{"rendered":"2021\u2019de Orman Yang\u0131nlar\u0131"},"content":{"rendered":"\n

2021, afet boyutunda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bir y\u0131l olmu\u015ftur. Son y\u0131llarda b\u00fcy\u00fck orman yang\u0131nlar\u0131, sadece \u00fclkemizde de\u011fil d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok b\u00f6lgesinde ciddi sosyal, ekonomik ve ekolojik sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Avustralya\u2019da A\u011fustos 2019-Mart 2020 aras\u0131nda \u00e7\u0131kan b\u00fcy\u00fck yang\u0131nlarda yakla\u015f\u0131k 12,6 milyon hektar (ha) alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir.<\/a>1<\/a><\/sup> ABD\u2019de 2020\u2019de 4,1 milyon hektar alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015f, 2021\u2019de ise California eyaletinde \u00e7\u0131kan Dixie yang\u0131n\u0131nda 370 bin hektar alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir.<\/a>2<\/a><\/sup> Kanada genelinde etkili olan orman yang\u0131nlar\u0131nda ise Kas\u0131m 2021 itibar\u0131yla \u00fc\u00e7 milyon hektar ormanl\u0131k alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir.<\/a>3<\/a><\/sup> Yine Eyl\u00fcl 2021 itibar\u0131yla \u0130talya\u2019da 53.800 ha, Fransa\u2019da 22.800 ha, Romanya\u2019da 18.000 ha, Bosna Hersek\u2019te 25.500 ha alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir.<\/a>4<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan 2021, \u00e7\u0131kan yang\u0131n say\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olmasa bile b\u00fcy\u00fck orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 ve yang\u0131n ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen alan a\u00e7\u0131s\u0131ndan rekor y\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. Orman yang\u0131nlar\u0131yla ilgili resm\u00ee istatistiklerin d\u00fczenli tutulmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 1937\u2019den 2020 sonuna kadar meydana gelen yakla\u015f\u0131k 115 bin orman yang\u0131n\u0131nda toplam 1,8 milyon ha alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir. Yang\u0131nlardan etkilenen y\u0131ll\u0131k ortalama alan 20.380 ha olup yang\u0131n ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen alan yakla\u015f\u0131k 15 ha dolay\u0131ndad\u0131r (\u015eekil 1).<\/p>\n\n\n\n

\"\"

\u015eekil 1. 1937-2021 aras\u0131 T\u00fcrkiye\u2019deki orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n adedi ve yanan alan miktar\u0131
(OGM, 2021; 2021 yang\u0131nlar\u0131 Kas\u0131m itibar\u0131ylad\u0131r).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u00dclkemiz genelinde 1979-2020 aras\u0131nda 500 ha ve \u00fczeri b\u00fcy\u00fckl\u00fckte 123 adet orman yang\u0131n\u0131 meydana gelmi\u015f ve yakla\u015f\u0131k 174.790 ha alan bu yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir. Bu y\u0131llar aras\u0131 \u00e7\u0131kan b\u00fcy\u00fck orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n toplam \u00e7\u0131kan yang\u0131nlar i\u00e7indeki pay\u0131 yakla\u015f\u0131k %0,1 gibi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck bir orana sahiptir. Buna ra\u011fmen bu yang\u0131nlar\u0131n etkiledi\u011fi alan, toplam yanan ormanl\u0131k alan\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k %10\u2019una kar\u015f\u0131l\u0131k gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kas\u0131m 2021 itibar\u0131yla yakla\u015f\u0131k 2.700 yang\u0131nda 142 bin ha alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir. Bu alan\u0131n 117 bin hektarl\u0131k k\u0131sm\u0131, 28 Temmuz-10 A\u011fustos aras\u0131ndaki 16 b\u00fcy\u00fck (500 ha ve \u00fczeri) yang\u0131n sonucunda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. B\u00fcy\u00fck yang\u0131nlardan etkilenen alan, 2021 yang\u0131nlar\u0131ndan etkilenen toplam alan\u0131n %83\u2019l\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu alan\u0131n 1937\u2019den g\u00fcn\u00fcm\u00fcze toplam yanan ormanl\u0131k alan i\u00e7indeki pay\u0131 ise yakla\u015f\u0131k %8\u2019dir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dclke genelinde etkili olan b\u00fcy\u00fck orman yang\u0131nlar\u0131nda 8 ki\u015fi hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, binlerce dekar tar\u0131m arazisi, turizm tesisi ve yerle\u015fim yeri yang\u0131nlardan etkilenmi\u015f ve binlerce hayvan telef olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlara 16 su atar u\u00e7ak, 65 helikopter, 9 insans\u0131z hava arac\u0131 (\u0130HA), 1 insans\u0131z helikopter, 850 araz\u00f6z ve su tankeri, 430 i\u015f makinesi ve 5.250 personelle m\u00fcdahale edilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca Azerbaycan, Ukrayna, Rusya, \u0130spanya, H\u0131rvatistan, Katar ve \u0130ran gibi bir\u00e7ok \u00fclke personel ve ara\u00e7 deste\u011finde bulunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

2021 yang\u0131n sezonu, hem yang\u0131n davran\u0131\u015f\u0131 hem de yang\u0131nlarla m\u00fccadele a\u00e7\u0131s\u0131ndan ge\u00e7mi\u015f y\u0131llardan \u00e7ok farkl\u0131 olmu\u015ftur. \u0130lk kez \u00e7ok b\u00fcy\u00fck boyutta ve \u00e7ok say\u0131daki yang\u0131nla e\u015f zamanl\u0131 m\u00fccadele etmek zorunda kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum organizasyon, koordinasyon ve lojistik a\u00e7\u0131dan bir\u00e7ok problemi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015f veya problemin bizzat sebebi olmu\u015ftur. Yang\u0131nla m\u00fccadele organizasyonu haricinde yang\u0131n d\u0131\u015f\u0131 lojistik destek, kurumlar aras\u0131 yard\u0131mla\u015fma, koordinasyon ve afet y\u00f6netimiyle ilgili eksiklikler de g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Gelecekte benzer problemlerin ya\u015fanmamas\u0131 i\u00e7in yang\u0131nlarda afet y\u00f6netimi programlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi gereklidir.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlar\u0131n Sebepleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00dclkemizde yakla\u015f\u0131k 22,9 milyon ha ormanl\u0131k alan bulunmaktad\u0131r.<\/a>5<\/a><\/sup> \u00dclke ormanlar\u0131m\u0131z\u0131n yar\u0131dan biraz fazlas\u0131, orman yang\u0131nlar\u0131na hassas alanlarda bulunmaktad\u0131r. Resm\u00ee kay\u0131tlar\u0131n tutulmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 1937\u2019den 2020 sonuna kadar yakla\u015f\u0131k 115 bin kay\u0131tl\u0131 yang\u0131nda, 1,8 milyon ha ormanl\u0131k alan yang\u0131nlardan etkilenmi\u015ftir. 2021 d\u00e2hil edildi\u011finde yanan alan miktar\u0131 1,95 milyon ha ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/a>6<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Ormanlar\u0131m\u0131zda \u00e7\u0131kan yang\u0131nlar\u0131n %95 ila %97\u2019lik k\u0131sm\u0131 insan kaynakl\u0131d\u0131r, geriye kalan %3 ila %5\u2019lik k\u0131sm\u0131 ise y\u0131ld\u0131r\u0131m gibi do\u011fal sebeplerden kaynaklanmaktad\u0131r.<\/a>7<\/a><\/sup> \u0130nsan kaynakl\u0131 yang\u0131nlar\u0131n %12 ila %15\u2019lik k\u0131sm\u0131 kas\u0131tl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f yang\u0131nlardan olu\u015furken t\u00fcm yang\u0131nlar\u0131n yar\u0131dan fazlas\u0131 ihmal ve dikkatsizlik sonucu ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. 2021 yang\u0131nlar\u0131n\u0131n istatistiklerle orant\u0131l\u0131 ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dclkemizde yang\u0131nlar incelendi\u011finde orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n temelinde sosyal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel sebeplerin oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131m\u0131z geleneksel olarak tarlalar\u0131ndaki an\u0131zlar\u0131 yakar, muz bah\u00e7esi, f\u0131nd\u0131k ve \u00e7ay bah\u00e7elerindeki at\u0131klar\u0131n\u0131 yakarak temizler veya piknik yapmak i\u00e7in mangal ate\u015fi yakar. Yang\u0131n tehlikesinin y\u00fcksek oldu\u011fu zamanlarda bu yakmalar orman yang\u0131nlar\u0131na sebep olabilmektedir.<\/a>8<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlar\u0131n bu sosyoekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel sebeplerinin yang\u0131nlarla ilgili planlamalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Bu ba\u011flamda yang\u0131nlar\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemeye y\u00f6nelik tedbirlerle yang\u0131nlara kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma ve yang\u0131nlarla m\u00fccadele faaliyetlerinin planlanmas\u0131, yang\u0131na hassas b\u00f6lgelerde ya\u015fayan hedef kitlelerin sosyal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel ihtiya\u00e7 ve beklentilerini de i\u00e7ine alan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve g\u00f6r\u00fc\u015f \u00e7er\u00e7evesinde yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Aksi takdirde yap\u0131lacak planlar\u0131n uygulanma ba\u015far\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlar\u0131n bir afet boyutuna gelmesinin temel sebepleri nelerdir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 etkileyen en \u00f6nemli fakt\u00f6rler yan\u0131c\u0131 maddeler, hava h\u00e2lleri ve topografik \u00f6zelliklerdir. Topografik \u00f6zelliklerin zaman i\u00e7inde sabit kald\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131l\u0131rsa yang\u0131nlar\u0131 zaman i\u00e7erisinde etkileyen en \u00f6nemli unsurlar\u0131n yan\u0131c\u0131 maddeler ve hava h\u00e2lleri oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u00dclkemiz ormanlar\u0131nda yan\u0131c\u0131 madde miktar\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn artmaktad\u0131r. Bunun sebebi ise son yirmi otuz y\u0131lda k\u0131rsal kesimden kentlere ya\u015fanan yo\u011fun n\u00fcfus hareketi ve bunun sonucunda hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n azalmas\u0131, ayn\u0131 zamanda \u0131s\u0131nma ve yak\u0131t i\u00e7in do\u011falgaz kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n ormanlara olan sosyal bask\u0131n\u0131n azalmas\u0131na yol a\u00e7mas\u0131d\u0131r. Orman Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn geni\u015f \u00e7apl\u0131 a\u011fa\u00e7land\u0131rma, rehabilitasyon ve bak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla a\u011fa\u00e7land\u0131rma seferberlikleri ormanl\u0131k alanlar\u0131n art\u0131\u015f\u0131n\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir. Bunun sonucu olarak ormanlardaki yan\u0131c\u0131 madde birikimi ve s\u00fcreklili\u011fi \u00f6nemli oranda artm\u0131\u015ft\u0131r. Yan\u0131c\u0131 madde miktarlar\u0131ndaki bu art\u0131\u015f, yang\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131, b\u00fcy\u00fcmesi ve geli\u015ferek tehlikeli olmas\u0131na zemin haz\u0131rlamaktad\u0131r.<\/a>9<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcm bunlarla birlikte \u00f6zellikle tatil beldelerinde yeni yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n artan \u015fekilde ormanlarla i\u00e7 i\u00e7e yap\u0131lmas\u0131, k\u0131y\u0131 kesimlerindeki turizm tesisleri ve orman i\u00e7i yerle\u015fim alanlar\u0131nda, yang\u0131na haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma seviyelerinin olduk\u00e7a yetersiz olu\u015fu yang\u0131nlar\u0131n sebep oldu\u011fu zarar\u0131 artt\u0131rmaktad\u0131r. 2021 yang\u0131nlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere bo\u015falt\u0131lan yerle\u015fim birimleri, yanan evler, turizm tesisleri ve sera alanlar\u0131 bu durumun bir sonucudur. Gerekli \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck felaketlerle kar\u015f\u0131la\u015fman\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zellikle son y\u0131llarda yang\u0131nla m\u00fccadelede \u00f6nemli ba\u015far\u0131lar elde edilmi\u015ftir. Bu ba\u015far\u0131, yang\u0131n i\u015f\u00e7isinden amirine kadar t\u00fcm yang\u0131n \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n gayretli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve halk\u0131n orman yang\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131 hassasiyetinin ve orman sevgisinin bir sonucudur. \u0130leri teknolojilerin artan kullan\u0131m\u0131 da bu ba\u015far\u0131da pay sahibidir. Ancak \u015funu ifade etmek gerekir ki yang\u0131nlarla etkin m\u00fccadele yang\u0131n tehlikesini ortadan kald\u0131rmamaktad\u0131r. Yang\u0131nla m\u00fccadeleye aktar\u0131lan kaynak ve g\u00f6sterilen \u00f6zen, yang\u0131nlar\u0131n \u00f6nlenmesi ve yang\u0131nlara kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma faaliyetleri i\u00e7in de ayr\u0131lmal\u0131 ve g\u00f6sterilmelidir.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlar\u0131n daha s\u0131k ve afet boyutunda g\u00f6r\u00fclmesinin bir di\u011fer sebebi ise iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine ba\u011fl\u0131 ger\u00e7ekle\u015fen hava h\u00e2llerindeki ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131l\u0131klard\u0131r. Yaz aylar\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131yla hava s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131n artmas\u0131, havan\u0131n ba\u011f\u0131l neminin azalmas\u0131 ve bunun sonucunda kuruyan otlar\u0131n ve orman zeminindeki yan\u0131c\u0131 maddelerin h\u0131zl\u0131 \u015fekilde nemini kaybetmesiyle yang\u0131nlar kolayl\u0131kla \u00e7\u0131kabilmekte ve yay\u0131labilmektedir.<\/a>10<\/a><\/sup> \u00d6zellikle r\u00fczg\u00e2rl\u0131 zamanlarda yang\u0131nlar\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131 ve yay\u0131lmas\u0131 \u00e7ok kolay olmaktad\u0131r. 2021\u2019de \u00e7\u0131kan ve \u00e7ok k\u0131sa zamanda \u00e7ok geni\u015f alanlar\u0131 etkileyen orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n afete d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, yang\u0131nlar \u00f6ncesindeki hava h\u00e2lleriyle yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. 28 Temmuz \u00f6ncesinde \u00fclkemizin kuzey b\u00f6lgelerini etkileyen ve sel felaketlerine de sebep olan \u015fiddetli ya\u011f\u0131\u015flar sonras\u0131nda kuzeyden g\u00fcneye esen serin ve kuru r\u00fczg\u00e2rlar, kuzey (i\u00e7 b\u00f6lgeler) ve g\u00fcney\/ bat\u0131 (Akdeniz\/ Ege) b\u00f6lgeleri aras\u0131ndaki y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k farklar\u0131ndan dolay\u0131 h\u0131z\u0131n\u0131 artt\u0131rarak f\u0131rt\u0131na seviyesinde hava ak\u0131mlar\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Y\u00fcksek \u015fiddetli poyraz\u0131n etkisiyle havan\u0131n ba\u011f\u0131l nemi %10\u2019un alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve orman \u00f6l\u00fc \u00f6rt\u00fcs\u00fc daha da kuru h\u00e2le gelmi\u015ftir. Yan\u0131c\u0131 madde neminin %10\u2019un alt\u0131na d\u00fc\u015fmesi, yan\u0131c\u0131 maddelerin kolayl\u0131kla tutu\u015fmas\u0131 ve \u00e7\u0131kan yang\u0131n\u0131n \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yay\u0131laca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. R\u00fczg\u00e2r\u0131n kuru (Akdeniz\/ Ege B\u00f6lgesi\u2019nde poyraz), h\u0131z\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00fcksek ve arazi yap\u0131s\u0131n\u0131n k\u0131r\u0131kl\u0131 olmas\u0131 yang\u0131n\u0131n yay\u0131lma oran\u0131n\u0131, \u015fiddetini ve zarar\u0131n\u0131n boyutunu tahmin edilemeyecek boyutlara ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. 28 Temmuz-10 A\u011fustos aras\u0131nda \u00fclkemizde ya\u015fanan orman yang\u0131n\u0131 afeti tam da bu durumu ifade etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi, tespiti ve m\u00fccadelesiyle ilgili sahip olunan geli\u015fmi\u015f teknoloji, lojistik imk\u00e2nlar, kaynak ve altyap\u0131ya ra\u011fmen \u00e7ok geni\u015f ormanl\u0131k alanlar yang\u0131nlardan etkilenmeye devam etmektedir. Bu durum iklim, vejetasyon ve yang\u0131n ili\u015fkisinden kaynaklanmaktad\u0131r. \u00d6zellikle iklim de\u011ferlerindeki (hava h\u00e2llerindeki) k\u0131sa s\u00fcreli ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131l\u0131klar yang\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ok tehlikeli boyutlara ta\u015f\u0131yabilmektedir. \u0130klim de\u011ferleri ve hava h\u00e2llerindeki ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n gelecekte daha s\u0131k ya\u015fanaca\u011f\u0131 tahminleri, durumun vahametini ortaya koyar niteliktedir.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlarla M\u00fccadele Nas\u0131l Yap\u0131lmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlarla m\u00fccadele, \u201c\u00f6nleyici tedbirler\u201d ve \u00e7\u0131kmas\u0131 muhtemel yang\u0131nlar\u0131n en az zararla atlat\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya y\u00f6nelik \u201cyang\u0131nlara kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma\u201d tedbirleriyle ba\u015flar. Mevcut yang\u0131n politikalar\u0131 yang\u0131nlarla m\u00fccadeleyi \u00f6nceleyen ve yang\u0131nlar\u0131n ekosistemler \u00fczerindeki etkisini dikkate almayan bir anlay\u0131\u015fla olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/a>11<\/a><\/sup> Orman yang\u0131nlar\u0131 her ne kadar ekonomik ve ekolojik olarak \u00e7ok y\u0131k\u0131c\u0131 etkilere sahip olsa da yang\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ekosistemlerde ekosistemlerin yap\u0131, kompozisyon ve fonksiyonlar\u0131 yang\u0131n rejimine g\u00f6re \u015fekillenir. Ekosistem hizmetleri (ekosistemlerden beklentilerimiz) ekosistemlerin yap\u0131, kompozisyon ve fonksiyonlar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131n rejimi temelde be\u015f bile\u015fenden olu\u015fur; yang\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131, \u015fiddeti, yan\u0131c\u0131 madde t\u00fcketimi, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc <\/em>ve mevsimi.<\/em><\/a>12<\/a><\/sup> Her bir yang\u0131n rejimi bile\u015feni ayr\u0131 ayr\u0131 veya di\u011ferleriyle birlikte ekosistemlerin \u015fekillenmesinde \u00f6nemli rol oynar.<\/a>13<\/a><\/sup> Yang\u0131n rejimi bile\u015fenleriyle hava h\u00e2lleri ve iklim parametreleri aras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir ili\u015fki vard\u0131r. \u0130klim de\u011ferlerindeki k\u0131sa ve uzun d\u00f6nemli de\u011fi\u015fimlerin yang\u0131nlar\u0131n s\u0131kl\u0131k ve \u015fiddetinde art\u0131\u015flara sebep olaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir.<\/a>14<\/a><\/sup>\u00a0<\/a>15<\/a><\/sup> Bu \u00f6ng\u00f6r\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fmesi durumunda ekosistemlerin yap\u0131 ve kompozisyonlar\u0131nda mutlak de\u011fi\u015fimle ekosistem hizmetlerinin aksamas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

K\u00fcresel iklim de\u011fi\u015fimiyle birlikte arazi kullan\u0131m\u0131 ve kullan\u0131mda meydana gelen de\u011fi\u015fimler de yang\u0131n rejimini etkileyerek do\u011fal ekosistem yap\u0131lar\u0131nda \u00f6nemli de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7abilir. Tahmin\u00ee iklim senaryolar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi durumunda daha \u00f6nce yang\u0131nlar\u0131n s\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerlerde say\u0131 ve s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n artaca\u011f\u0131, s\u0131k g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi ancak yan\u0131c\u0131 madde miktar\u0131 ve s\u00fcreklili\u011finin y\u00fcksek oldu\u011fu b\u00f6lgelerde ise artan yang\u0131n say\u0131lar\u0131yla birlikte b\u00fcy\u00fck ve tahripk\u00e2r yang\u0131n olaylar\u0131n\u0131n artaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir.<\/a>16<\/a><\/sup> Bu sebeple yang\u0131nlarla ilgili planlamalar, yang\u0131nlar\u0131n sosyal, ekonomik ve ekolojik boyutlar\u0131 dikkatlice ele al\u0131narak yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlarla m\u00fccadele teknik ve idari bir konudur. Yang\u0131nla m\u00fccadele stratejilerini b\u00fcy\u00fck oranda yang\u0131n davran\u0131\u015f\u0131 belirler. Teknik imk\u00e2nlar \u00e7er\u00e7evesinde 20-25 km h\u0131zla esen r\u00fczg\u00e2rlarda yang\u0131nlar kontrol alt\u0131na al\u0131nabilir. Ancak 30 km h\u0131z\u0131n \u00fczerindeki r\u00fczg\u00e2rlarda yang\u0131n\u0131n seyri yan\u0131c\u0131 maddelerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak sadece r\u00fczg\u00e2r\u0131n kontrol\u00fcne ge\u00e7er. 28 Temmuz-10 A\u011fustos aras\u0131nda ge\u00e7ekle\u015fen ve y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k, d\u00fc\u015f\u00fck ba\u011f\u0131l nem ve 40-45 km h\u0131za ula\u015fan r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n kontrol\u00fcnde seyreden yang\u0131nlarda bu durum g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu \u00f6zellikteki yang\u0131nlar\u0131n hi\u00e7bir teknik imk\u00e2n ve m\u00fccadele teknikleriyle kontrol alt\u0131na al\u0131nabilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bununla birlikte \u00f6l\u00fc \u00f6rt\u00fcdeki yan\u0131c\u0131 madde neminin %7\u2019nin alt\u0131na d\u00fc\u015fmesi durumunda nispeten d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fczg\u00e2r h\u0131zlar\u0131nda dahi yang\u0131nlar\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nabilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir. Bu t\u00fcr yang\u0131nlar\u0131 \u015fartlar de\u011fi\u015finceye kadar \u201cm\u00fcdahale edilemez\u201d yang\u0131nlar \u015feklinde s\u0131n\u0131fland\u0131rarak yang\u0131nla m\u00fccadeleyi yang\u0131ndan korunmak ve \u00f6nem arz eden mek\u00e2n ve kaynaklar\u0131n korunmas\u0131na y\u00f6nelik tedbirleri almak \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Can ve mal g\u00fcvenli\u011fiyle ilgili tedbirleri uygulamak bu durumlarda \u00f6ncelik arz eder.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zellikle b\u00fcy\u00fck yang\u0131nlarda m\u00fccadele se\u00e7enekleri yang\u0131n davran\u0131\u015f potansiyeline g\u00f6re de\u011ferlendirilmeli ve buna ba\u011fl\u0131 yang\u0131nla m\u00fccadele stratejileri belirlenmelidir. Bu hususta h\u00e2lihaz\u0131rda kullan\u0131lan yang\u0131n \u015fiddet s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131n (\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck, d\u00fc\u015f\u00fck, orta, y\u00fcksek, \u00e7ok y\u00fcksek)<\/a>17<\/sup><\/a> <\/a>18<\/a><\/sup> tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi ve \u201c\u00e7ok y\u00fcksek\u201d s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u201ckontrol edilebilir\u201d ve \u201ckontrol edilemez\u201d diye ikiye ayr\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Yang\u0131n davran\u0131\u015f potansiyelinin h\u0131zl\u0131, do\u011fru ve zamanl\u0131 \u015fekilde karar vericilere sunulabilmesi i\u00e7in \u201cYang\u0131n Tehlike Oranlar\u0131 Sistemi\u201d gibi karar destek sistemlerinin acilen uygulamaya aktar\u0131lmas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz etmektedir.<\/a>19<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131nlardan Sonra Yanan Alanlarda Ne Yapmak Gerekir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnya karasal ekosistemlerinin yar\u0131s\u0131 yang\u0131nlardan bir \u015fekilde etkilenmektedir. Bu ekosistemlerin yar\u0131s\u0131 yang\u0131nlara ba\u011f\u0131ml\u0131 ekosistemlerden olu\u015fmaktad\u0131r. \u00dclkemizin de par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu Akdeniz iklimi maki (\u00e7al\u0131) ekosistemleri ve baz\u0131 \u00e7am (\u00f6r. saf k\u0131z\u0131l\u00e7am) ekosistemleriyle Afrika, G\u00fcney Amerika ve Avustralya savanlar\u0131 ve \u00e7al\u0131 ekosistemleri yang\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ekosistemlere \u00f6rnek te\u015fkil eder. Bu ekosistemlerde yang\u0131n ekosistemlerin yap\u0131, kompozisyon ve fonksiyonlar\u0131 yan\u0131nda t\u00fcrlerin s\u00fcreklili\u011finin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in bir gerekliliktir. Bu tip ekosistemlerden yang\u0131n\u0131n uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 veya yang\u0131n rejiminin de\u011fi\u015ftirilmesi ekosistemde geri d\u00f6n\u00fclmesi zor yap\u0131sal hasarlara (me\u015fcere, yap\u0131 ve kompozisyonuyla t\u00fcr de\u011fi\u015fimi) sebep olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Yang\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ekosistemlerde yang\u0131nlardan sonra alanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck ekseriyeti do\u011fal yolla tekrar orman rejimine d\u00f6ner ve birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde ekosistem kendisini yeniler. Yang\u0131n\u0131n \u00e7ok \u015fiddetli ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi k\u0131s\u0131mlarda gen\u00e7le\u015fmede k\u0131sa s\u00fcreli problemler ya\u015fanabilir. 2008 Serik Ta\u015fa\u011f\u0131l orman yang\u0131n\u0131 alan\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi geni\u015f \u00e7apl\u0131 yang\u0131nlarda erozyon problemi olu\u015fabilir. Bu alanlar\u0131n genelinde h\u00e2kim olan k\u0131z\u0131l\u00e7am ve maki t\u00fcrleri yang\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli dayan\u0131kl\u0131l\u0131k mekanizmalar\u0131na sahiptir. Bu t\u00fcrler yang\u0131n sonras\u0131nda alana gelme iste\u011fi ve yang\u0131n rejimiyle uyumlu kritik hayat olaylar\u0131na sahiptirler. T\u00fcrlerin bu \u00f6zellikleri yang\u0131ndan sonra yanan alana tekrar gelebilmelerini kolayla\u015ft\u0131rmakta hatta garanti alt\u0131na almaktad\u0131r. Bu t\u00fcr alanlarda, sadece koruma tedbirleriyle yanan alan\u0131n orman rejimine kazand\u0131r\u0131lmas\u0131 b\u00fcy\u00fck oranda m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

L\u00e2kin yang\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 olmayan ancak yang\u0131nlarla i\u00e7 i\u00e7e olan bir\u00e7ok ekosistem, yang\u0131nlardan \u00f6nemli derecede etkilenmektedir. \u00c7ok \u015fiddetli, erken ve geni\u015f \u00e7apl\u0131 yang\u0131nlar bu ekosistemler i\u00e7in \u00f6l\u00fcmc\u00fcl sonu\u00e7lar do\u011fururken \u00f6zellikle ayn\u0131 ya\u015fl\u0131, tek tabakal\u0131 ve saf me\u015fcere olu\u015fturan baz\u0131 t\u00fcrlerin ya\u015fl\u0131 me\u015fcerelerinde tohum \u00e7imlenme ve fidan b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fimine \u00f6nemli katk\u0131s\u0131 oldu\u011fu bilinmektedir. Baz\u0131 \u00e7am t\u00fcrlerinin h\u00e2kim oldu\u011fu do\u011fal ekosistemlerle \u00fclkemizde ayn\u0131 ya\u015fl\u0131, saf kara\u00e7am ve sar\u0131\u00e7am me\u015fcereleri de bu \u00f6zelliktedir.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Orman yang\u0131nlar\u0131, yang\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ekosistemlerde ekosistemlerin ayr\u0131lmaz bile\u015feni olmas\u0131na ra\u011fmen yang\u0131n rejiminde meydana gelen de\u011fi\u015fimler sadece yang\u0131na hassas ekosistemlerde de\u011fil, yang\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ekosistemlerde de y\u0131k\u0131mlara ve milyarlarca liral\u0131k m\u00fccadele ve rehabilitasyon masraflar\u0131na ve hatta can ve mal kay\u0131plar\u0131na sebep olmaktad\u0131r. Orman yang\u0131nlar\u0131 bulundu\u011fumuz co\u011frafyan\u0131n bir kaderidir. \u00dclkemizin bir deprem \u00fclkesi olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ayn\u0131 zamanda da bir orman\u0131 yang\u0131n\u0131 \u00fclkesidir. \u00d6ncelikle yang\u0131n ger\u00e7e\u011finin kabul edilmesi ve yang\u0131nlarla birlikte ya\u015faman\u0131n yollar\u0131n\u0131n aranmas\u0131 gerekir. Bunun i\u00e7in yang\u0131n politikalar\u0131n\u0131n yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi zorunludur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yang\u0131n politikalar\u0131 yang\u0131nla m\u00fccadeleyi \u00f6ncelemektedir. Yang\u0131nla m\u00fccadele, her ne kadar yang\u0131n y\u00f6netim planlamalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir aya\u011f\u0131n\u0131 olu\u015ftursa da yang\u0131nlar \u00f6ncesi yap\u0131lmas\u0131 gereken \u201cyang\u0131nlar\u0131n \u00f6nlenmesi\u201d ve \u201cyang\u0131nlara kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma\u201d planlamalar\u0131 da bir o kadar \u00f6nemlidir. Yang\u0131nla m\u00fccadele \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kaza yapan bir arac\u0131 ve ara\u00e7taki yaral\u0131lar\u0131 kurtarmak i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar olarak kabul edilebilir. Ancak esas olan kazan\u0131n olmamas\u0131d\u0131r. Kaza durumunda zarar\u0131n \u015fiddetinin en aza indirilebilmesi i\u00e7in yap\u0131lmas\u0131 gerekenler olmal\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda:<\/p>\n\n\n\n